Ozempic (semaglutide), Wegovy ve Rybelsus (semaglutide), Mounjaro (tirzepatide), diğer GLP-1 reseptör agonistleri ve SGLT2 inhibitörleri; diyabet, obezite ve kardiyometabolik risk yönetiminde giderek daha sık kullanılmaktadır. Bu ilaçların göz açısından değerlendirilmesinde iki konu özellikle önemlidir: diyabetik retinopatinin hızlı kan şekeri düzelmesi sırasında geçici olarak kötüleşebilmesi ve özellikle semaglutide kullanımı ile NAION adı verilen görme siniri dolaşım bozukluğu sıklığının artışına dair bazı araştırma sonuçları olmasıdır. Bu risk çok düşüktür ve farklı sonuç veren çalışmalar da vardır ama diğer risk faktörleriyle beraber dikkate alınmalıdır.
Ozempic, Mounjaro ve benzeri yeni nesil diyabet ilaçları nasıl etki eder?
GLP-1 reseptör agonistleri (örneğin semaglutide), glukoza bağımlı insülin salınımını artırır, uygunsuz glukagon salınımını azaltır, mide boşalmasını yavaşlatır ve iştahı azaltır. Mounjaro’nun etken maddesi tirzepatide hem GIP hem de GLP-1 reseptörlerini aktive eder ve güçlü glisemik kontrol sağlayabilir. SGLT2 inhibitörleri ise böbrekten glukoz geri emilimini azaltarak idrarla glukoz atılımını artırır.
Bu ilaçları kullanan herkes için göz riski var mı?
Hayır. Her hastada aynı düzeyde risk bulunmaz ve her hastaya ileri nöro-oftalmolojik inceleme yapılması gerekmez. Göz açısından risk; mevcut diyabetik retinopati, maküla tutulumu, daha önce geçirilmiş NAION, optik disk anatomisi ve eşlik eden sistemik vasküler risk faktörlerine göre değerlendirilir.
Ozempic veya semaglutide diyabetik retinopatiyi kötüleştirebilir mi?
Özellikle başlangıç HbA1c değeri yüksek olan ve kan şekeri kısa sürede belirgin şekilde düzelen bazı hastalarda mevcut diyabetik retinopati geçici olarak kötüleşebilir. Bu tablo yalnızca GLP-1 ilaçlarına özgü değildir; hızlı glisemik düzelme ile ilişkili bilinen “early worsening of diabetic retinopathy” fenomenidir. Bu nedenle daha önce retinopati tanısı olan hastalarda başlangıç göz muayenesinin belgelenmesi ve ilk aylarda daha yakın takip gerekebilir.
Mounjaro (tirzepatide) kullanırken göz açısından en önemli konu nedir?
Tirzepatide güçlü HbA1c düşüşü oluşturabildiği için, önceden diyabetik retinopatisi bulunan hastalarda hızlı glisemik düzelmeye bağlı geçici retinopati kötüleşmesi açısından dikkat gerekir. Mounjaro öncesinde temel oftalmolojik değerlendirme; diyabetik retinopati evresi, diyabetik maküla ödemi (DME), başlangıç HbA1c düzeyi ve beklenen glisemik düşüş hızına odaklanır.
Ozempic görme sinirine zarar verebilir mi? NAION nedir?
Semaglutide ile non-arteritic anterior ischemic optic neuropathy (NAION) arasında düşük mutlak riskli ancak klinik olarak dikkate alınması gereken bir güvenlilik sinyali bulunmaktadır. NAION, optik sinir başının dolaşımının bozulması sonucu gelişen ve çoğunlukla bir gözde ani, ağrısız görme azalması veya görme alanı kaybı ile ortaya çıkan iskemik optik nöropatidir. Bu risk düşük olmakla birlikte, daha önce NAION geçirmiş veya ek risk faktörleri bulunan hastalarda özellikle önem kazanır.
“Crowded disc” veya “disc at risk” ne demektir?
Optik sinirin göz içine girdiği bölgede fizyolojik çukurluğun (cup) çok küçük olması veya hemen hiç bulunmaması, sinir başının sıkışık görünmesine yol açabilir. Bu anatomi “crowded disc” veya “disc at risk” olarak adlandırılır ve NAION açısından anatomik yatkınlığı destekleyebilir. Ancak crowded disc tek başına hastanın mutlaka NAION geliştireceği anlamına gelmez.
OCT’de C/D oranının düşük olması Ozempic kullanılamayacağı anlamına gelir mi?
Hayır. OCT’de C/D oranının çok düşük olması, minimal cup volume ve klinik olarak crowded optic disc görünümü birlikte değerlendirildiğinde anatomik yatkınlığı düşündürebilir. C/D ≤0,2 gibi düşük değerler dikkat çekici olabilir; ancak “C/D ≤0,2 ise Ozempic kullanılamaz” şeklinde doğrulanmış bir kriter yoktur. İlaç kararı yalnızca tek bir OCT parametresine göre verilmemelidir.
NAION açısından hangi kişiler daha yüksek risk taşır?
Daha önce bir gözde NAION geçirilmiş olması, diabetes mellitus, hipertansiyon, dislipidemi, obstructive sleep apnea (OSA), belirgin gece tansiyon düşüklüğü (nocturnal hypotension), sigara kullanımı, anemi, hipovolemi/dehidratasyon eğilimi ve küçük-crowded optik disk morfolojisi risk değerlendirmesinde dikkate alınır. Birden fazla risk faktörünün birlikte bulunması klinik önemi artırır.
Uyku apnesi neden göz doktoru açısından önemlidir?
Obstructive sleep apnea (OSA), gece boyunca tekrarlayan oksijen düşüşleri ve vasküler değişikliklerle ilişkilidir ve NAION risk değerlendirmesinde önem taşır. Horlama, gündüz aşırı uyku hali, uykuda nefes durmasının gözlenmesi, obezite veya dirençli hipertansiyon varsa uyku apnesi açısından değerlendirme düşünülmelidir.
Gece tansiyonunun çok düşmesi neden önemlidir?
Optik sinir başının kanlanması sistemik perfüzyondan etkilenir. Özellikle daha önce NAION geçirmiş veya belirgin disc-at-risk anatomisi bulunan hastalarda aşırı nocturnal dipping, yani gece kan basıncının belirgin düşmesi klinik olarak önem taşıyabilir. Gerekli hastalarda 24 saatlik ambulatuvar kan basıncı izlemi düşünülebilir; antihipertansif tedavide değişiklik ise hastanın takip eden hekimiyle birlikte yapılmalıdır.
Ozempic veya Mounjaro başlamadan önce hangi temel göz muayeneleri yapılmalıdır?
Her hastaya aynı test paketi uygulanmaz. Temel değerlendirmede düzeltilmiş görme keskinliği (BCVA), pupilla muayenesi ve gerektiğinde RAPD değerlendirmesi, biyomikroskopi, göz içi basıncı, dilate fundus muayenesi, diyabetik retinopati evresi ve optik disk morfolojisi yer alır. Retinopati varsa fundus fotoğrafı başlangıç durumunun objektif olarak kaydedilmesini sağlar.
Maküla OCT’si ne zaman gerekir?
Macular SD-OCT; diyabetik retinopati bulunan, diyabetik maküla ödemi (DME) şüphesi olan, görme keskinliği beklenenden düşük olan veya daha önce intravitreal enjeksiyon ya da lazer tedavisi uygulanmış hastalarda özellikle yararlıdır. OCT, maküladaki sıvı ve yapısal değişikliklerin objektif olarak izlenmesini sağlar.
Optik sinir OCT’si her Ozempic kullanacak hastada gerekli midir?
Hayır. Her semaglutide kullanacak hastaya rutin optic nerve head OCT yapılması zorunlu değildir. Ancak daha önce NAION geçirmiş, crowded disc şüphesi bulunan, açıklanamayan görme alanı yakınması olan veya birden fazla NAION risk faktörü taşıyan seçilmiş hastalarda OCT RNFL ve optic nerve head analizi yararlı olabilir.
Optik sinir OCT’sinde hangi ölçümler değerlendirilir?
Seçilmiş hastalarda average C/D ratio, vertical C/D ratio, disc area, cup volume ve peripapiller RNFL birlikte değerlendirilir. Gerektiğinde macular GCIPL/GCC analizi de optik sinir hasarının yapısal değerlendirmesine ek bilgi sağlayabilir. Tek bir sayısal ölçüm yerine anatomik ve klinik bulguların birlikte yorumlanması esastır.
Görme alanı testi ne zaman gerekir?
Humphrey 24-2 veya 30-2 görme alanı; daha önce NAION geçirmiş, yeni görme alanı şikâyeti bulunan, optik sinir anomalisi saptanan veya nöro-oftalmolojik açıdan şüpheli hastalarda düşünülebilir. Asemptomatik ve düşük riskli her hastada rutin görme alanı testi gerekli değildir.
Diyabetik retinopatim varsa bu ilaçları kullanamam mı?
Hayır. Diyabetik retinopati tek başına GLP-1 reseptör agonisti veya tirzepatide kullanımı için otomatik bir kontrendikasyon değildir. Ancak moderate-severe non-proliferative diabetic retinopathy (NPDR), proliferative diabetic retinopathy (PDR), diyabetik maküla ödemi veya önceki intravitreal tedavi öyküsü bulunan hastalarda gözün başlangıç durumu kaydedilmeli ve metabolik kontrol hızla düzelirken daha yakın takip planlanmalıdır.
Kimler göz açısından daha yakın takip edilmelidir?
Aktif proliferative diabetic retinopathy, aktif DME, yeni veya yakın zamanda geçirilmiş NAION, bir gözde NAION ve diğer gözde belirgin disc-at-risk morfolojisi veya birden fazla ciddi optik sinir hipoperfüzyon risk faktörü bulunan hastalar yüksek riskli kabul edilebilir. Bu grupta endokrinoloji ve oftalmoloji birlikte bireyselleştirilmiş risk-yarar değerlendirmesi yapmalıdır.
SGLT2 inhibitörlerinde de aynı NAION riski var mı?
Empagliflozin, dapagliflozin ve diğer SGLT2 inhibitörleri için semaglutide’daki gibi tanımlanmış bir NAION uyarısı bulunmamaktadır. Bu grupta rutin diyabetik göz taraması temel yaklaşım olmaya devam eder. Bununla birlikte belirgin hipovolemi, dehidratasyon, yoğun diüretik kullanımı veya ciddi nocturnal hypotension eğilimi olan ve optik sinir perfüzyon riski yüksek hastalarda sistemik volüm durumu ayrıca dikkate alınabilir.
Diyabetim yok; ilacı yalnızca kilo vermek için kullanıyorum. Yine de göz muayenesi gerekir mi?
Diyabetik retinopati açısından risk doğal olarak diyabeti olan hastalardaki gibi değildir. Bununla birlikte semaglutide kullanacak kişide daha önce NAION, belirgin optik sinir anatomik yatkınlığı veya ciddi vasküler/uyku apnesi riskleri varsa göz hekimi değerlendirmesi yararlı olabilir. Yeni görme yakınması gelişirse diyabet olup olmamasından bağımsız olarak gecikmeden göz muayenesi yapılmalıdır.
İlaç dozu artırıldığında görmemde değişiklik olabilir mi?
Doz artışı sırasında glisemik kontrol daha hızlı değişebilir. Özellikle diyabetik retinopatisi bulunan kişilerde önemli olan yalnızca ilaç dozu değil, HbA1c ve kan şekeri düzeylerinin ne kadar hızlı değiştiğidir. Yeni bulanıklık veya görme azalması gelişirse bunun yalnızca kan şekeri dalgalanmasına bağlı olduğu varsayılmamalı; gerekli göz muayenesi yapılmalıdır.
Hangi belirtilerde acil göz doktoruna başvurmalıyım?
Bir gözde ani ve ağrısız görme azalması, sabah fark edilen yeni görme kaybı, görme alanının üst veya alt bölümünde yeni kararma, perde/gölge hissi, ani yoğun uçuşmalar veya ışık çakmaları ya da birkaç gün içinde belirgin görme kötüleşmesi acil oftalmolojik değerlendirme gerektirir.
Gözle ilgili şikâyet olursa ilacı kendi kendime bırakmalı mıyım?
İlacı kendi kendinize kesmek yerine göz hastalıkları uzmanı ve ilacı reçete eden hekimle hızla iletişime geçmek gerekir. Ancak semaglutide kullanan bir hastada NAION doğrulanırsa tedavinin kesilmesi yönündeki ürün bilgisi dikkate alınmalı ve ilaç planı endokrinoloji ile birlikte yeniden düzenlenmelidir.
Sonuç olarak Ozempic veya Mounjaro kullanmak göz açısından güvenli midir?
Çoğu hastada bu ilaçlar göz açısından otomatik olarak kontrendike değildir. Doğru yaklaşım, etkili metabolik tedaviyi gereksiz yere engellemek yerine hastanın diyabetik retinopati, maküla ve optik sinir riskini başlangıçta belirlemek ve yüksek riskli kişileri daha yakın izlemektir. Tedavi kararı; göz bulguları ile ilacın glisemik, kardiyovasküler, renal ve kilo kontrolüne yönelik sistemik yararları birlikte değerlendirilerek verilmelidir.
Önemli not: Bu metin hasta ve hasta yakınlarını bilgilendirmek amacıyla hazırlanmıştır. İlaç başlama, değiştirme veya kesme kararı; hastanın sistemik hastalıkları, diyabet kontrolü, retinal bulguları ve optik sinir riskleri birlikte değerlendirilerek endokrinoloji ve göz hastalıkları uzmanı tarafından verilmelidir.
